Milieubeweging wil betere aanpak en behoud van statiegeld
De milieubeweging vraagt de Tweede Kamer om niet alleen te besluiten dat er meer kunststof moet worden hergebruikt, maar om ook zeker te stellen dat de kunststofinzameling milieuwinst oplevert. De inzameling van kunststof verpakkingsafval is alleen zinnig wanneer het leidt tot veel hoogwaardige recycling. Dat vraagt om regie om alle mogelijkheden te benutten. Daarom wil de milieubeweging ook wettelijke bescherming van het bestaande statiegeld.
Volgens Recycling Netwerk en Stichting Natuur en Milieu dreigt er afbraak van het bestaande statiegeldsysteem voor kunststof flessen. De kunststofinzameling die ervoor in de plaats zou komen vindt de milieubeweging veel te weinig doordacht. Robbert van Duin van Recycling Netwerk: “De huidige plannen voor kunststofinzameling zijn niet gericht op het bereiken van milieuwinst en er ontbreekt een visie op het einddoel. Er dreigt een fiasco dat de komende jaren niet leidt tot milieuwinst maar tot meer emissies van broeikasgassen.”
Wat betreft de verdere opzet van de kunststofinzameling concluderen Recycling Netwerk en Natuur en Milieu dat het klimaatbeleid niet alleen vraagt om (veel) meer recycling, maar ook om hoogwaardige kunststofrecycling. Daarvoor is het noodzakelijk dat met de inzameling maatwerk wordt geleverd: zoveel mogelijk schone en niet vermengde fracties. Dat kost heel wat meer dan is voorzien in een raamovereenkomst van de minister met bedrijfsleven en gemeenten. Maar zoals de milieubeweging schrijft milieubeweging schrijft in haar brief aan de Tweede Kamer: “Extra inzameling van kunststofafval is mooi, maar alleen wanneer daarmee ook extra milieuwinst wordt behaald.”
Statiegeldsystemen zijn uit milieu-oogpunt verreweg de beste inzamelsystemen: ze leveren altijd schoon en niet vermengd afval. Maar juist statiegeld heeft sterke tegenstanders. Vanuit de detailhandel wordt gesteld dat het statiegeld op plastic frisdrankflessen over twee jaar waarschijnlijk zal worden afgeschaft. Er zou alleen nog maar het strikt noodzakelijke moeten worden geinvesteerd om het statiegeldsysteem nog even draaiend te houden. Het was de bedoeling statiegeld te behouden tenzij -in 2013- bewezen wordt dat de kunststofinzameling met bakken vergelijkbaar goede resultaten oplevert. De milieubeweging vreest nu sluipende afbraak van het statiegeldsysteem en dringt sterk aan op een wettelijke regeling van het statiegeld tot tenminste 2013.
De milieubeweging, waaronder het Recycling Netwerk, vreest een debacle rond het gescheiden inzamelen van plastic afval. Er is geen capaciteit om het afval te sorteren en onduidelijk blijft het wat wel en niet in de oranje bakken kan. Artikel van de Geassocieerde Pers Diensten, onder andere in het Nederlands Dagblad.
Honderden miljoenen kunststof verpakkingen moeten er iedere maand worden ingezameld en gerecycled. Bedrijven zijn al sinds begin vorig jaar verplicht hiervoor te zorgen, maar de aanpak moet nog beginnen. Dit voorjaar wordt er in twintig gemeenten een proefstart gemaakt. De gekozen aanpak wordt door de milieubeweging afgekraakt: “het is niet alleen te laat, het plan deugt niet”.
Over verpakkingen, statiegeld en zwerfafval wordt voortdurend op allerlei niveaus gesteggeld. Soms worden beslissingen genomen die in strijd zijn met Nederlandse of Europese wetten en regels. Te vaak gaat dat ten koste van de burger en het milieu. Dan komt het Recycling Netwerk in actie. We onderzoeken welke juridische mogelijkheden er zijn om overheid en bedrijfsleven tot de orde te roepen. En komen in het geweer om een eind te maken aan de mist rondom afvalcijfers, aan het gebrek aan openbaarheid, aan het niet naleven van wetten, regels en afspraken en aan het gedogen daarvan…
In de eerste plaats willen we informatie; we willen goed weten wat er waar is van alle mooie woorden over de inhoud en resultaten van milieuplannen. En vervolgens kijken we of afvalwetten zoals het Besluit Verpakkingen op de juiste manier worden uitgelegd en gehandhaafd.
1. De openbaarheid van milieu-informatie is al jaren een probleem als het gaat om verpakkingen en verpakkingsafval. In het verleden ging dat vooral om de monitoring: hoeveel verpakking werd er op de markt gebracht (per soort) en hoeveel werd er afgedankt via de verschillende afvalstromen. De invoering van het Verpakkingen Besluit maakte het de milieubeweging mogelijk om informatie op te vragen over de ingediende plannen met een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB). Dat blijkt voor alle betrokkenen flink wennen; bedrijven verzetten zich met hand en tand tegen openbaarheid. De procedures zijn langdurig en gaan gepaard met veel misstappen en excuses van de kant van de overheid. Van deze procedure hebben wij de volgende stukken digitaal:
2. De handhaving van het Besluit Verpakkingen is tot nog toe gebrekkig geweest. Voor veel verpakkingen is door de verantwoordelijke bedrijven nog steeds niet het vereiste plan van aanpak ingediend. En op grond van de plannen die wel zijn ingediend -en gezien het gebrek aan noodzakelijke activiteiten- kan nu al worden vastgesteld dat veel bedrijven niet voldoen aan de verplichtingen van het Verpakkingen Besluit. Dat geldt zeker voor bijna alle bedrijven die kunststof drankverpakkingen zonder statiegeld op de markt zetten. Samen met de Stichting Natuur en Milieu is daarom door Recycling Netwerk sterk aangedrongen op handhaving. In juli 2006 stuurden wij de staatssecretaris VROM al een eerste handhavingsverzoek, waarbij de aandacht expliciet werd gericht op 57 bedrijven die waarschijnlijk het overgrote deel van de kunststof drankverpakkingen op de markt brengen. Begin april 2007 hebben wij met een tweede handhavingsverzoek bij de huidige Minister van VROM nogmaals aangedrongen op vervolging van producenten en importeurs die kunststof drankverpakkingen zonder statiegeld op de markt zetten. En we gaan stug door; thans bereiden wij een rechtszaak voor.
Vanmiddag net na twaalven werd het definitieve regeerakkoord tussen CDA, PvdA en CU gepresenteerd. Duurzaamheid is een van zes peilers waarop de onderhandelaars hun ambities hebben gestoeld.
Deze week werd in Ontario een statiegeldsysteem voor wijnflessen ingevoerd, slechts zes maanden nadat de overheid had besloten tot de uitbreiding van de bestaande ‘bottle bill’ met een statiegeldverplichting voor alle alcoholische dranken.
In navolging van California is ook in New York een aanscherping van de statiegeldwetgeving op komst. De nieuwe Democratische gouverneur Eliot Spitzer heeft vorige week aangekondigd dat hij de 25 jaar oude ‘bottle bill’ wil uitbreiden, zodat er voor meer dranken een statiegeldverplichting komt.
In het concept-regeerakkoord staat een bedrag van 150 miljoen euro per jaar ingeboekt als ‘drankverpakkingenbelasting’. Zie verder hierboven onder “commentaar”.
Het lijkt nu definitief: er komt een belasting op verpakkingen. Het moet geen 150 miljoen, maar zelfs 250 miljoen euro gaan opleveren. En niet alleen op drankverpakkingen. Het maakt tenslotte niet uit of u wijn of azijn uit de flessen krijgt.
Het regeerakkoord is rond en heet nu “Coalitieakkoord tussen de Tweede Kamerfracties van CDA, PvdA en ChristenUnie”. Dat we het weten – de Eerste Kamer heeft hier niets mee te maken. De lasten en de ombuigingen uit het concept akkoord zijn nog een heel klein beetje veranderd. Hogere boetes en fraudebestrijding leveren bij nader inzien 0,1 miljard minder op en die honderd miljoen euro moet ergens vandaan komen. Nu dus 250 miljoen euro aan verpakkingenbelasting. Overigens al per 2008, dus er kan maar kort over gesteggeld worden.
En dat er gesteggeld gaat worden, lijdt geen twijfel. Verpakkingenland is in rep en roer, want wie gaat dat betalen? Het spreekt vanzelf dat de ene verpakking zwaarder moet worden aangeslagen dan de andere. Het moet tenslotte wel uitvoerbaar blijven en leiden tot de gewenste ontlasting van het milieu. Juist daarom koos de werkgroep Fiscale Vergroening voor het Scandinavisch model, dat leidt tot een “significant beredeneerbaar milieueffect”.
Teletekst (pagina 164) weet te melden dat het gaat om 150 miljoen euro voor blikjes en flesjes en 100 miljoen voor kunststof verpakkingen. Dat is natuurlijk onzin. De flesjes en blikjes zouden dan allemaal zo’n tien eurocent duurder moeten worden en dan ook nog de concurrentie moeten overleven. Leuke wraak misschien voor alle obstructie van statiegeld, maar niet echt een oplossing die gladjes leidt tot minder milieubelasting.
Maar wat dan wel? Waar schiet het milieu echt wat mee op? Het zou onzinnig zijn om die 250 miljoen euro per jaar uit te spreiden over de miljarden verpakkingen die wekelijks op de markt gebracht worden. Wanneer geen onderscheid wordt gemaakt naar soort verpakking wordt ieder product nul-komma-zoveel eurocent duurder en gaat er geen enkel milieu-effect van uit. Maar zijn er studies die ons vertellen hoe zo’n belasting eerlijk kan worden toegerekend aan verpakkingen of verpakkingsmaterialen? Van de kant van VROM hebben we weinig te verwachten; die hield de afgelopen jaren de hand op de knip of de stukken geheim. Of allebei. Maar er ligt nog wel die zes jaar oude studie van CE, betaald door het Ministerie van LNV. Conclusie: Milieueffecten van een belasting op drankenverpakkingen blijken alleen op te treden wanneer die belasting ligt op tenminste Deens/Belgisch niveau. Echt werken doet een belasting op Noors niveau.
De werkgroep Fiscale Vergroening baseerde zich op deze studie. Zij adviseerde de belasting voorlopig simpel te houden, door voor iedere soort drankenkarton, blikje of fles een belastingbedrag te bepalen met als maatstaf de milieudruk van het gebruikte verpakkingsmateriaal. Dat lijkt me een goed uitgangspunt. Het advies heeft bovendien ook een helder uitgangspunt over de positie van deze belastingheffing binnen het totale milieubeleid: Voor (drank)verpakkingen kunnen naast de belasting meerdere instrumenten worden ingezet, zoals convenanten en statiegeldregelingen. En daarbij kan overlap optreden. So what.
Die verpakkingenbelasting, wat gaat het worden? Kunnen de nieuwe ministers van Milieu en van Financien dit jaar kiezen voor het milieu en dus voor echte fiscale vergroening? Of wordt het snel slikken en dan die belasting -zonder het beoogde milieueffect- uitsmeren over alle denkbare verpakkingen? Of krijgen we langdurig te maken met het zoveelste spelletje obstructie in verpakkingenland? Veel zal afhangen van de ambitie van het komende kabinet en de wil om de nieuwe milieudoelstellingen serieus te nemen.
In de Duitse deelstaat Sachsen worden drie grote bedrijven van corruptie beschuldigd: ze bezorgden (oud-)minister Schommer van Economische Zaken een ‘bijbaantje’ als consultant bij Duits afvalbedrijf DSD, waarin Aldi, Metro en Tengelmann een aanzienlijk belang hadden. Volgens de Duitse krant der Spiegel ontving Schommer, verklaard tegenstander van statiegeld, in 2002 van DSD 600.000 euro, hoewel hij nooit feitelijk voor het bedrijf heeft gewerkt. Momenteel wordt onderzocht of de zes ton wellicht een ‘bedankje’ waren voor Schommers (vergeefse) verzet tegen een statiegeldsysteem. Volgens Schommer zelf gaat het overigens om een heel gewone adviseursaanstelling.
Huidige regering deed te weinig tegen zwerfafval
Een volgend kabinet moet besluiten om statiegeld op blikjes en flesjes in te voeren, vindt een ruime meerderheid van de Nederlanders. De aanpak van de huidige regering krijgt veel kritiek. Ook de meeste mensen die bij de vorige verkiezingen CDA of VVD hebben gestemd, zijn ontevreden.
Helft opbrengst zon- en windenergie verspild
Dit jaar wordt ruim honderd miljoen kilo verpakkingsmateriaal minder hergebruikt dan wettelijk vereist. Met goedkeuring van staatssecretaris Van Geel nog wel. Bovendien mogen producenten en importeurs van verpakkingen de komende vijf jaar van hem proberen de doelstellingen wel te halen. Met hun huidige plannen gaat dat in ieder geval niet lukken, zo stelt de milieubeweging.
Schwarzenegger verhoogt statiegeld in California
Volgend jaar wordt in California het statiegeld op drankverpakkingen met 25 procent verhoogd. Gouverneur Schwarzenegger heeft dit najaar een nieuwe wet getekend die ervoor moet zorgen dat de recycling van kunststof flessen, glazen flessen en blikjes toeneemt tot nog aanzienlijk meer dan de huidige 400 drankverpakkingen per persoon per jaar.
Ook CDA- en VVD-kiezers willen statiegeld op blikjes en flesjes
Een grote meerderheid van de Nederlanders (65%) vindt dat de overheid onvoldoende maatregelen neemt om het zwerfafval terug te dringen. Er zijn nauwelijks mensen die zich nooit storen aan rondslingerende blikjes en flesjes. Driekwart ergert er zich regelmatig of vaak aan. En driekwart van de Nederlanders wil dat er -net als in Duitsland- statiegeld wordt ingevoerd op blikjes en flesjes. CDA en VVD stemden hier onlangs nog tegen, maar ook hun achterban blijkt zich in grote meerderheid te ergeren en wil statiegeld.
Milieubeweging liet zelf beleidsevaluatie uitvoeren.
Tijdens de (bijna) afgelopen kabinetsperiode is het aantal mensen dat drankverpakkingen op straat gooit niet afgenomen, maar toegenomen. Dat blijkt uit gedragsonderzoek naar ‘Blikjes en flesjes in het zwerfafval’.
De beleidsevaluatie werd uitgevoerd in opdracht van de milieubeweging, nadat overheid en bedrijfsleven de gezamenlijke monitoring hadden stopgezet.
Recycling Netwerk, dat de milieubeweging op dit terrein vertegenwoordigt, vreest dat het niet-invoeren van statiegeld op blikjes en flesjes zal leiden tot steeds meer reinigingskosten voor gemeentes.
Recycling Netwerk heeft opdracht gegeven tot een drietal onderzoeken naar blikjes en flesjes in het zwerfafval. Daaruit blijkt dat de hoeveelheid zwerfafval de afgelopen jaren juist is toegenomen in plaats van afgenomen. Het grootste gedeelte van de Nederlanders en de afvalreinigers is dan ook voor uitbreiding van statiegeld op blikjes en flesjes om te voorkomen dat deze verpakkingen nog langer in het zwerfafval terecht komen.
Uit onderzoek van TNS NIPO in 2005 blijkt dat volgens negen van de tien reinigingsmanagers in Nederland de hoeveelheid zwerfafval op straat niet afneemt. Meer dan de helft constateert zelfs een toename van gemiddeld 18 % over de afgelopen vier jaar. Bovendien meldt geen enkele reinigingsmanager de door de overheid gewenste sterke afname van blikjes en flesjes in dat zwerfafval. Verreweg de meeste reinigingsmanagers constateren juist een forse toename van de hoeveelheid blikjes en flesjes in zwerfafval.
De toename van zwerfafval van drankverpakkingen wordt bevestigd door het onderzoek van Trendbox naar zwerfafval veroorzakend gedrag. Het gedragsonderzoek wijst uit dat er steeds vaker zwerfafval wordt veroorzaakt na het buitenshuis gebruiken van een flesje of blikje. Tijdens de afgelopen kabinetsperiode blijkt sprake van een geleidelijke stijging van dit zwerfafval-veroorzakend gedrag van 3,2% in 2003 naar 5,7% in 2006.
Een ander TNS NIPO onderzoek van half 2006 concludeert dat een grote meerderheid van de Nederlanders (65%) vindt dat de overheid onvoldoende maatregelen neemt om het zwerfafval terug te dringen. Er zijn nauwelijks mensen die zich nooit storen aan rondslingerende blikjes en flesjes. Driekwart ergert er zich regelmatig of vaak aan. En driekwart van de Nederlanders wil dat er -net als in Duitsland- statiegeld wordt ingevoerd op blikjes en flesjes. CDA en VVD stemden hier onlangs nog tegen, maar ook hun achterban blijkt zich in grote meerderheid te ergeren en wil statiegeld.
De conclusie, die het Recycling Netwerk nu kan trekken, is simpel: het streven van het bedrijfsleven tussen 2001 en 2005 het aantal flesjes en blikjes in het zwerfafval met tenminste tweederde (67%) te laten áfnemen, is mislukt. Staatssecretaris Van Geel heeft toegezegd statiegeld op flesjes en blikjes te heffen als die afname niet zou lukken. Van Geel moet zich nu aan zijn afspraak houden en statiegeld uitbreiden naar flesjes en blikjes. Dat het statiegeldsysteem moet worden uitgebreid met kleine drankverpakkingen zoals blikjes en kleine plastic flesjes is ook de mening van bijna alle reinigingsmanagers en driekwart van de Nederlanders. Zij menen dat het bestaande statiegeld op lege drankflessen zorgt voor minder afval op straat en dat dit statiegeldsysteem zou moeten worden uitgebreid met de kleine drankverpakkingen.
TNS Nipo: Statiegeld tegen zwerfafval
Trendbox – Blikjes en flesjes in het zwerfafval (2006)
TNS Nipo: zwerfafval anno 2005
Het derde verpakkingenconvenant is volledig mislukt.
In 2002 sprak staatssecretaris Van Geel met het bedrijfsleven af dat de hoeveelheid verpakkingen zou worden beperkt en aanzienlijk meer verpakkingsafval zou worden hergebruikt. Die afspraken zijn niet nagekomen, blijkt uit in het Jaarverslag 2005 van de Commissie Verpakkingen. De hoeveelheid verpakkingen die op de markt wordt gebracht blijkt veel te hard gegroeid, een groei die zelfs nog sterker was dan de economische groei. En ook de afgesproken 70% hergebruik is bij lange na niet gehaald: de teller staat nog op ongeveer hetzelfde niveau als bij het aantreden van Van Geel.
Over twee weken lopen de afspraken tussen fabrikanten en overheid over verpakkingen ten einde. Wat heeft vijftien jaar zelfregulering opgeleverd? Artikel van René Didde in De Volkskrant (17 december 2005).
Uit onderzoek van TNS NIPO blijkt dat volgens negen van de tien reinigingsmanagers in Nederland de hoeveelheid zwerfafval op straat niet afneemt. Meer dan de helft constateert zelfs een toename van gemiddeld 18 % over de afgelopen vier jaar. Bovendien meldt geen enkele reinigingsmanager de door de overheid gewenste sterke afname van blikjes en flesjes in dat zwerfafval. Verreweg de meeste reinigingsmanagers constateren juist een forse toename van de hoeveelheid blikjes en flesjes in zwerfafval.